11.1. 積測度と切片
本章の前半では,\sigma-有限な測度空間 (X,\calM,\mu) と (Y,\calN,\nu) を固定する.
積空間には積 \sigma-加法族 \calM\otimes\calN と積測度 \mu\otimes\nu を入れる.
ここで \calM\otimes\calN とは,基本図形 A\times B(A\in\calM,B\in\calN)全体が生成する X\times Y 上の \sigma-加法族である.
積測度は基本図形について (\mu\otimes\nu)(A\times B)=\mu(A)\nu(B) を満たす測度である.
以下では積測度空間 (X\times Y,\calM\otimes\calN,\mu\otimes\nu) 上の可測関数全体を M(X\times Y;\eRR) と表す.
Remark.
\sigma-有限性は,積測度の一意性やTonelli--Fubiniの標準形を使うための仮定である.
Lebesgue測度空間は \sigma-有限なので,本章の定理は \RR^m\times\RR^n 上の積分にもそのまま適用できる.
Remark (積測度の構成).
積測度の存在は自明ではない.
証明ではまず基本図形 A\times B に \mu(A)\nu(B) を対応させ,有限個の互いに素な基本図形の和でできる集合上に前測度を作る.
その後,Carathéodory--Hahnの拡張定理を用いて,この前測度を積 \sigma-加法族 \calM\otimes\calN 上の測度へ拡張する.
\sigma-有限性のもとでは,この測度は基本図形上の値によって一意に決まる.
ただし,もとの測度空間が完備であっても,積測度空間が自動的に完備になるとは限らない.
Lebesgue測度の場合,\RR^m\times\RR^n は自然に \RR^{m+n} と同一視される.
この同一視のもとで,\lambda_m\otimes\lambda_n は \lambda_{m+n} と同じものとして扱ってよい.
厳密には積 \sigma-加法族の完備化を考えるが,通常の計算ではこの違いは問題にならない.
今後は \int_{\RR^m\times\RR^n} f(x,y)\,d(\lambda_m\otimes\lambda_n) を
\int_{\RR^m}\int_{\RR^n} f(x,y)\,dy\,dx のように略記する.
これは記法の省略であり,正当化はTonelliまたはFubiniによって行う.
-
NoteKsk.Chapter11.xSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.ySection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.functionXSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.functionYSection[complete]
切片.
E\subset X\times Y と f:X\times Y\to\eRR に対して,各 x\in X,y\in Y について
E_x:=\{y\in Y\mid (x,y)\in E\},E^y:=\{x\in X\mid (x,y)\in E\} と書く.
また f_x(y):=f(x,y),f^y(x):=f(x,y) と書き,これらを切片という.
Lean code for Definition11.1.1●4 definitions
Associated Lean declarations
-
NoteKsk.Chapter11.xSection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.ySection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.functionXSection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.functionYSection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.xSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.ySection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.functionXSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.functionYSection[complete]
-
defdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
def NoteKsk.Chapter11.xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} (E : Set (α × β)) (x : α) : Set β
def NoteKsk.Chapter11.xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} (E : Set (α × β)) (x : α) : Set β
Definition body
def xSection (E : Set (α × β)) (x : α) : Set β := Prod.mk x ⁻¹' E
The `x`-section of a subset of a product.
-
defdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
def NoteKsk.Chapter11.ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} (E : Set (α × β)) (y : β) : Set α
def NoteKsk.Chapter11.ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} (E : Set (α × β)) (y : β) : Set α
Definition body
def ySection (E : Set (α × β)) (y : β) : Set α := (fun x : α => (x, y)) ⁻¹' E
The `y`-section of a subset of a product.
-
defdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
def NoteKsk.Chapter11.functionXSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} (f : α × β → γ) (x : α) : β → γ
def NoteKsk.Chapter11.functionXSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} (f : α × β → γ) (x : α) : β → γ
Definition body
def functionXSection (f : α × β → γ) (x : α) : β → γ := fun y => f (x, y)
The `x`-section of a function on a product.
-
defdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
def NoteKsk.Chapter11.functionYSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} (f : α × β → γ) (y : β) : α → γ
def NoteKsk.Chapter11.functionYSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} (f : α × β → γ) (y : β) : α → γ
Definition body
def functionYSection (f : α × β → γ) (y : β) : α → γ := fun x => f (x, y)
The `y`-section of a function on a product.
-
NoteKsk.Chapter11.measurableSet_xSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurableSet_ySection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_functionXSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_functionYSection[complete]
切片の可測性.
E\in\calM\otimes\calN なら,すべての x\in X と y\in Y に対して
E_x\in\calN,E^y\in\calM である.
また f\in M(X\times Y;\eRR) なら,すべての x\in X と y\in Y に対して
f_x\in M(Y;\eRR),f^y\in M(X;\eRR) である.
Lean code for Theorem11.1.2●4 theorems
Associated Lean declarations
-
NoteKsk.Chapter11.measurableSet_xSection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.measurableSet_ySection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.measurable_functionXSection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.measurable_functionYSection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.measurableSet_xSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurableSet_ySection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_functionXSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_functionYSection[complete]
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) (x : α) : MeasurableSet (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) (x : α) : MeasurableSet (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) (y : β) : MeasurableSet (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) (y : β) : MeasurableSet (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionXSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ] {f : α × β → γ} (hf : Measurable f) (x : α) : Measurable (NoteKsk.Chapter11.functionXSection f x)
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionXSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ] {f : α × β → γ} (hf : Measurable f) (x : α) : Measurable (NoteKsk.Chapter11.functionXSection f x)
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionYSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ] {f : α × β → γ} (hf : Measurable f) (y : β) : Measurable (NoteKsk.Chapter11.functionYSection f y)
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionYSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ] {f : α × β → γ} (hf : Measurable f) (y : β) : Measurable (NoteKsk.Chapter11.functionYSection f y)
集合の切片については,x\in X を固定し,
\mathcal C_x:=\{E\in\calM\otimes\calN\mid E_x\in\calN\} とおく.
空集合,補集合,可算和について切片を取る操作はそれぞれ空集合,補集合,可算和と両立するので,\mathcal C_x は \sigma-加法族である.
また可測矩形 A\times B の x-切片は,x\in A なら B,x\notin A なら \emptyset であるから可測である.
したがって \mathcal C_x は可測矩形が生成する \calM\otimes\calN 全体を含む.
E^y についても同様である.
関数の切片については,例えば
\{y\in Y\mid f_x(y)>a\}=\{(u,v)\in X\times Y\mid f(u,v)>a\}_x
と書ける.
右辺は可測集合の切片なので可測であり,したがって f_x は可測である.
f^y についても同様である.
-
NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply[complete] -
NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply_symm[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_xSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_ySection[complete]
Cavalieriの原理.
E\in\calM\otimes\calN とする.
このとき x\mapsto \nu(E_x) は X 上可測であり,
(\mu\otimes\nu)(E)=\int_X \nu(E_x)\,d\mu(x)
が成り立つ.
同様に y\mapsto \mu(E^y) は Y 上可測であり,
(\mu\otimes\nu)(E)=\int_Y \mu(E^y)\,d\nu(y)
が成り立つ.
Lean code for Theorem11.1.3●4 theorems
Associated Lean declarations
-
NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply_symm[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_xSection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_ySection[complete]
-
NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply[complete] -
NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply_symm[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_xSection[complete] -
NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_ySection[complete]
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {μ : MeasureTheory.Measure α} {ν : MeasureTheory.Measure β} [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : (μ.prod ν) E = ∫⁻ (x : α), ν (NoteKsk.Chapter11.xSection E x) ∂μ
theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {μ : MeasureTheory.Measure α} {ν : MeasureTheory.Measure β} [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : (μ.prod ν) E = ∫⁻ (x : α), ν (NoteKsk.Chapter11.xSection E x) ∂μ
Product measure on measurable sets, written using sections.
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply_symm.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {μ : MeasureTheory.Measure α} {ν : MeasureTheory.Measure β} [MeasureTheory.SFinite μ] [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : (μ.prod ν) E = ∫⁻ (y : β), μ (NoteKsk.Chapter11.ySection E y) ∂ν
theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply_symm.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {μ : MeasureTheory.Measure α} {ν : MeasureTheory.Measure β} [MeasureTheory.SFinite μ] [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : (μ.prod ν) E = ∫⁻ (y : β), μ (NoteKsk.Chapter11.ySection E y) ∂ν
Product measure on measurable sets, written using the other family of sections.
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {ν : MeasureTheory.Measure β} [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : Measurable fun x ↦ ν (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {ν : MeasureTheory.Measure β} [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : Measurable fun x ↦ ν (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
Measurability of the section-measure function.
-
theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».leancomplete
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {μ : MeasureTheory.Measure α} [MeasureTheory.SFinite μ] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : Measurable fun y ↦ μ (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β] {μ : MeasureTheory.Measure α} [MeasureTheory.SFinite μ] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) : Measurable fun y ↦ μ (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
Measurability of the other section-measure function.
まず可測矩形 E=A\times B について確認する.
このとき \nu(E_x)=\nu(B)1_A(x) だから,
\int_X\nu(E_x)\,d\mu(x)=\mu(A)\nu(B)=(\mu\otimes\nu)(A\times B) である.
次に,この公式と可測性が成り立つ集合 E 全体を集める.
有限測度空間の場合,この集合族は空集合を含み,補集合と互いに素な可算和に対して閉じている.
閉じていることは,切片が補集合・和・極限と両立すること,測度の可算加法性,単調収束定理から従う.
したがって,可測矩形を含む \sigma-加法族になり,\calM\otimes\calN 全体で公式が成り立つ.
\sigma-有限な場合は,X と Y を有限測度の可測集合列で増大近似し,有限測度部分で得た公式を単調収束定理で極限に送る.
y に関する式も同じ議論で得られる.
Remark.
Cavalieriの原理は「集合に関するFubiniの定理」とも呼ばれる.
これは指示関数 1_E に対する積分公式と同じ内容であり,後で関数に対するTonelli--Fubiniを導く出発点になる.