Lebesgue積分講義ノート

11.1. 積測度と切片🔗

本章の前半では,\sigma-有限な測度空間 (X,\calM,\mu)(Y,\calN,\nu) を固定する. 積空間には積 \sigma-加法族 \calM\otimes\calN と積測度 \mu\otimes\nu を入れる. ここで \calM\otimes\calN とは,基本図形 A\times BA\in\calMB\in\calN)全体が生成する X\times Y 上の \sigma-加法族である. 積測度は基本図形について (\mu\otimes\nu)(A\times B)=\mu(A)\nu(B) を満たす測度である. 以下では積測度空間 (X\times Y,\calM\otimes\calN,\mu\otimes\nu) 上の可測関数全体を M(X\times Y;\eRR) と表す.

Remark. \sigma-有限性は,積測度の一意性やTonelli--Fubiniの標準形を使うための仮定である. Lebesgue測度空間は \sigma-有限なので,本章の定理は \RR^m\times\RR^n 上の積分にもそのまま適用できる.

Remark (積測度の構成). 積測度の存在は自明ではない. 証明ではまず基本図形 A\times B\mu(A)\nu(B) を対応させ,有限個の互いに素な基本図形の和でできる集合上に前測度を作る. その後,Carathéodory--Hahnの拡張定理を用いて,この前測度を積 \sigma-加法族 \calM\otimes\calN 上の測度へ拡張する. \sigma-有限性のもとでは,この測度は基本図形上の値によって一意に決まる.

ただし,もとの測度空間が完備であっても,積測度空間が自動的に完備になるとは限らない. Lebesgue測度の場合,\RR^m\times\RR^n は自然に \RR^{m+n} と同一視される. この同一視のもとで,\lambda_m\otimes\lambda_n\lambda_{m+n} と同じものとして扱ってよい. 厳密には積 \sigma-加法族の完備化を考えるが,通常の計算ではこの違いは問題にならない. 今後は \int_{\RR^m\times\RR^n} f(x,y)\,d(\lambda_m\otimes\lambda_n)\int_{\RR^m}\int_{\RR^n} f(x,y)\,dy\,dx のように略記する. これは記法の省略であり,正当化はTonelliまたはFubiniによって行う.

Definition11.1.1
uses 0
Used by 3
Reverse dependency previews
Preview
Theorem 11.1.2
Loading preview
Reverse dependency preview content is loaded from the Blueprint HTML cache.
L∃∀N

切片. E\subset X\times Yf:X\times Y\to\eRR に対して,各 x\in Xy\in Y について E_x:=\{y\in Y\mid (x,y)\in E\}E^y:=\{x\in X\mid (x,y)\in E\} と書く. また f_x(y):=f(x,y)f^y(x):=f(x,y) と書き,これらを切片という.

Lean code for Definition11.1.14 definitions
  • defdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    def NoteKsk.Chapter11.xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      (E : Set (α × β)) (x : α) : Set β
    def NoteKsk.Chapter11.xSection.{u_1, u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      (E : Set (α × β)) (x : α) : Set β
    def xSection (E : Set (α × β)) (x : α) : Set β :=
      Prod.mk x ⁻¹' E
    The `x`-section of a subset of a product. 
  • defdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    def NoteKsk.Chapter11.ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      (E : Set (α × β)) (y : β) : Set α
    def NoteKsk.Chapter11.ySection.{u_1, u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      (E : Set (α × β)) (y : β) : Set α
    def ySection (E : Set (α × β)) (y : β) : Set α :=
      (fun x : α => (x, y)) ⁻¹' E
    The `y`-section of a subset of a product. 
  • defdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    def NoteKsk.Chapter11.functionXSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} {γ : Type u_3} (f : α × β  γ) (x : α) : β  γ
    def NoteKsk.Chapter11.functionXSection.{u_1,
        u_2, u_3}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      {γ : Type u_3} (f : α × β  γ) (x : α) :
      β  γ
    def functionXSection (f : α × β → γ) (x : α) : β → γ :=
      fun y => f (x, y)
    The `x`-section of a function on a product. 
  • defdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    def NoteKsk.Chapter11.functionYSection.{u_1, u_2, u_3} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} {γ : Type u_3} (f : α × β  γ) (y : β) : α  γ
    def NoteKsk.Chapter11.functionYSection.{u_1,
        u_2, u_3}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      {γ : Type u_3} (f : α × β  γ) (y : β) :
      α  γ
    def functionYSection (f : α × β → γ) (y : β) : α → γ :=
      fun x => f (x, y)
    The `y`-section of a function on a product. 
Theorem11.1.2
uses 1used by 1L∃∀N

切片の可測性. E\in\calM\otimes\calN なら,すべての x\in Xy\in Y に対して E_x\in\calNE^y\in\calM である. また f\in M(X\times Y;\eRR) なら,すべての x\in Xy\in Y に対して f_x\in M(Y;\eRR)f^y\in M(X;\eRR) である.

Lean code for Theorem11.1.24 theorems
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) (x : α) :
      MeasurableSet (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_xSection.{u_1,
        u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E)
      (x : α) :
      MeasurableSet
        (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) (y : β) :
      MeasurableSet (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurableSet_ySection.{u_1,
        u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E)
      (y : β) :
      MeasurableSet
        (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionXSection.{u_1, u_2, u_3}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α]
      [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ] {f : α × β  γ}
      (hf : Measurable f) (x : α) :
      Measurable (NoteKsk.Chapter11.functionXSection f x)
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionXSection.{u_1,
        u_2, u_3}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α]
      [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ]
      {f : α × β  γ} (hf : Measurable f)
      (x : α) :
      Measurable
        (NoteKsk.Chapter11.functionXSection f
          x)
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionYSection.{u_1, u_2, u_3}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2} {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α]
      [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ] {f : α × β  γ}
      (hf : Measurable f) (y : β) :
      Measurable (NoteKsk.Chapter11.functionYSection f y)
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_functionYSection.{u_1,
        u_2, u_3}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      {γ : Type u_3} [MeasurableSpace α]
      [MeasurableSpace β] [MeasurableSpace γ]
      {f : α × β  γ} (hf : Measurable f)
      (y : β) :
      Measurable
        (NoteKsk.Chapter11.functionYSection f
          y)
Proof for Theorem 11.1.2
uses 0

集合の切片については,x\in X を固定し, \mathcal C_x:=\{E\in\calM\otimes\calN\mid E_x\in\calN\} とおく. 空集合,補集合,可算和について切片を取る操作はそれぞれ空集合,補集合,可算和と両立するので,\mathcal C_x\sigma-加法族である. また可測矩形 A\times Bx-切片は,x\in A なら Bx\notin A なら \emptyset であるから可測である. したがって \mathcal C_x は可測矩形が生成する \calM\otimes\calN 全体を含む. E^y についても同様である.

関数の切片については,例えば \{y\in Y\mid f_x(y)>a\}=\{(u,v)\in X\times Y\mid f(u,v)>a\}_x と書ける. 右辺は可測集合の切片なので可測であり,したがって f_x は可測である. f^y についても同様である.

Theorem11.1.3
Statement uses 2
Statement dependency previews
Preview
Definition 11.1.1
Loading preview
Statement dependency preview content is loaded from the Blueprint HTML cache.
used by 0L∃∀N

Cavalieriの原理. E\in\calM\otimes\calN とする. このとき x\mapsto \nu(E_x)X 上可測であり,

(\mu\otimes\nu)(E)=\int_X \nu(E_x)\,d\mu(x)

が成り立つ. 同様に y\mapsto \mu(E^y)Y 上可測であり,

(\mu\otimes\nu)(E)=\int_Y \mu(E^y)\,d\nu(y)

が成り立つ.

Lean code for Theorem11.1.34 theorems
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply.{u_1, u_2} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {μ : MeasureTheory.Measure α} {ν : MeasureTheory.Measure β}
      [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) :
      (μ.prod ν) E = ∫⁻ (x : α), ν (NoteKsk.Chapter11.xSection E x) μ
    theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply.{u_1,
        u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {μ : MeasureTheory.Measure α}
      {ν : MeasureTheory.Measure β}
      [MeasureTheory.SFinite ν]
      {E : Set (α × β)}
      (hE : MeasurableSet E) :
      (μ.prod ν) E =
        ∫⁻ (x : α),
          ν
            (NoteKsk.Chapter11.xSection E
              x) μ
    Product measure on measurable sets, written using sections. 
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply_symm.{u_1, u_2} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {μ : MeasureTheory.Measure α} {ν : MeasureTheory.Measure β}
      [MeasureTheory.SFinite μ] [MeasureTheory.SFinite ν] {E : Set (α × β)}
      (hE : MeasurableSet E) :
      (μ.prod ν) E = ∫⁻ (y : β), μ (NoteKsk.Chapter11.ySection E y) ν
    theorem NoteKsk.Chapter11.productMeasure_apply_symm.{u_1,
        u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {μ : MeasureTheory.Measure α}
      {ν : MeasureTheory.Measure β}
      [MeasureTheory.SFinite μ]
      [MeasureTheory.SFinite ν]
      {E : Set (α × β)}
      (hE : MeasurableSet E) :
      (μ.prod ν) E =
        ∫⁻ (y : β),
          μ
            (NoteKsk.Chapter11.ySection E
              y) ν
    Product measure on measurable sets, written using the other family of sections. 
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_xSection.{u_1, u_2} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {ν : MeasureTheory.Measure β} [MeasureTheory.SFinite ν]
      {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) :
      Measurable fun x  ν (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_xSection.{u_1,
        u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {ν : MeasureTheory.Measure β}
      [MeasureTheory.SFinite ν]
      {E : Set (α × β)}
      (hE : MeasurableSet E) :
      Measurable fun x 
        ν (NoteKsk.Chapter11.xSection E x)
    Measurability of the section-measure function. 
  • theoremdefined in NoteKsk/«11fubini».lean
    complete
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_ySection.{u_1, u_2} {α : Type u_1}
      {β : Type u_2} [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {μ : MeasureTheory.Measure α} [MeasureTheory.SFinite μ]
      {E : Set (α × β)} (hE : MeasurableSet E) :
      Measurable fun y  μ (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
    theorem NoteKsk.Chapter11.measurable_measure_ySection.{u_1,
        u_2}
      {α : Type u_1} {β : Type u_2}
      [MeasurableSpace α] [MeasurableSpace β]
      {μ : MeasureTheory.Measure α}
      [MeasureTheory.SFinite μ]
      {E : Set (α × β)}
      (hE : MeasurableSet E) :
      Measurable fun y 
        μ (NoteKsk.Chapter11.ySection E y)
    Measurability of the other section-measure function. 
Proof for Theorem 11.1.3
uses 0

まず可測矩形 E=A\times B について確認する. このとき \nu(E_x)=\nu(B)1_A(x) だから, \int_X\nu(E_x)\,d\mu(x)=\mu(A)\nu(B)=(\mu\otimes\nu)(A\times B) である.

次に,この公式と可測性が成り立つ集合 E 全体を集める. 有限測度空間の場合,この集合族は空集合を含み,補集合と互いに素な可算和に対して閉じている. 閉じていることは,切片が補集合・和・極限と両立すること,測度の可算加法性,単調収束定理から従う. したがって,可測矩形を含む \sigma-加法族になり,\calM\otimes\calN 全体で公式が成り立つ.

\sigma-有限な場合は,XY を有限測度の可測集合列で増大近似し,有限測度部分で得た公式を単調収束定理で極限に送る. y に関する式も同じ議論で得られる.

Remark. Cavalieriの原理は「集合に関するFubiniの定理」とも呼ばれる. これは指示関数 1_E に対する積分公式と同じ内容であり,後で関数に対するTonelli--Fubiniを導く出発点になる.